رابط کاربری

تایپوگرافی فارسی در رابط کاربری؛ فونت، اندازه و فاصله‌ی خطوط

متن فارسی با همان عددهایی که برای متن لاتین جواب می‌دهد خوانا نمی‌شود. در این راهنما فونت، مقیاس اندازه، فاصله‌ی خطوط و جزئیات فنی تایپوگرافی فارسی در UI را با عدد یاد می‌گیرید.

۲۷ آبان ۱۴۰۵۹ دقیقه مطالعه

تایپوگرافی فارسی در رابط کاربری یعنی انتخاب فونت فارسی مناسب نمایشگر و تنظیم اندازه، وزن، فاصله‌ی خطوط و طول سطر طوری که متن راست‌به‌چپ در هر اندازه‌ای خوانا بماند. به‌عنوان نقطه‌ی شروع امن: متن اصلی ۱۶ پیکسل، فاصله‌ی خطوط حدود ۱٫۷ تا ۱٫۸ برابر اندازه‌ی فونت، و هیچ متنی کوچک‌تر از ۱۲ پیکسل.

این عددها از تجربه‌ی کار با فونت‌های رایج فارسی مثل وزیرمتن (Vazirmatn)، ایران‌سنس (IRANSans) و یکان‌بخ (Yekan Bakh) می‌آیند و قانون مطلق نیستند. در ادامه می‌بینید چرا متن فارسی تنظیمات متفاوتی از متن لاتین می‌خواهد و چطور برای محصول خودتان یک سیستم تایپوگرافی بسازید.

چرا تایپوگرافی فارسی قاعده‌های خودش را دارد؟

بیشتر راهنماهای تایپوگرافی UI برای خط لاتین نوشته شده‌اند و مستقیم به فارسی منتقل نمی‌شوند. خط فارسی چند ویژگی دارد که روی همه‌ی تصمیم‌های شما اثر می‌گذارد:

  • حروف بزرگ و ایتالیک واقعی ندارد؛ پس برای ساختن سلسله‌مراتب و تأکید فقط اندازه، وزن و رنگ در اختیار شماست.
  • حروف به هم متصل‌اند؛ هر تغییری در فاصله‌ی بین حروف، این اتصال را می‌شکند.
  • نقطه‌ها و دنباله‌های بلند حروفی مثل «گ»، «ج» و «ی» فضای عمودی بیشتری می‌خواهند و در فاصله‌ی خطوط کم، به سطر بالا و پایین برخورد می‌کنند.
  • در اندازه‌ی یکسان، بسیاری از فونت‌های فارسی کوچک‌تر از فونت‌های لاتین دیده می‌شوند؛ ۱۴ پیکسل فارسی معمولاً از ۱۴ پیکسل لاتین سخت‌تر خوانده می‌شود.
  • متن فارسی پر از کلمه‌ها و عددهای لاتین است و جهت‌های متن (Bidi) باید درست مدیریت شوند.

انتخاب فونت فارسی برای رابط کاربری

فونتی که روی پوستر زیباست، لزوماً در دکمه‌ی ۱۴ پیکسلی خوانا نیست. فونت رابط کاربری را با این معیارها بسنجید:

  • خوانایی در اندازه‌ی کوچک: نقطه‌ها در ۱۲ و ۱۴ پیکسل در هم نروند و «ب، پ، ت، ث» از هم قابل تشخیص باشند.
  • خانواده‌ی وزنی کامل: دست‌کم معمولی، متوسط و ضخیم؛ نسخه‌ی متغیر (Variable) دست شما را باز‌تر می‌گذارد.
  • اعداد فارسی خوش‌طراحی و ترجیحاً هم‌عرض برای جدول‌ها و قیمت‌ها.
  • هماهنگی بخش لاتین با بخش فارسی در ارتفاع و وزن.
  • مجوز روشن برای استفاده در وب و اپلیکیشن، نه فقط چاپ.

فونت‌های رایگان و متن‌باز

وزیرمتن، طراحی صابر راستی‌کردار، با مجوز SIL Open Font License منتشر شده و در پروژه‌های تجاری هم رایگان قابل استفاده است. وزن‌هایش از Thin تا Black است، نسخه‌ی متغیر دارد و بخش لاتین آن از فونت Roboto گرفته شده است؛ اگر فونت لاتین جداگانه‌ای در نظر دارید، نسخه‌ی بدون حروف لاتین آن هم موجود است. فونت استعداد (Estedad) از امین عابدی هم با همین مجوز منتشر شده و گزینه‌ی رایگان دیگری با ظاهری هندسی‌تر است.

فونت‌های تجاری

ایران‌سنس و یکان‌بخ از فونت‌های تجاری پرکاربرد در محصول‌های ایرانی‌اند و از طریق فونت ایران عرضه می‌شوند. این فونت‌ها برای هر وب‌سایت یا اپلیکیشن مجوز جداگانه می‌خواهند و شرایط مجوز وب و اپ ممکن است متفاوت باشد؛ پیش از تحویل پروژه، شرایط فعلی را از سایت ناشر بخوانید. استفاده از نسخه‌های دانلودی غیررسمی، هم مشکل حقوقی دارد و هم معمولاً نسخه‌ی قدیمی و ناقص فونت است. برای جزئیات نصب و استفاده در فیگما، راهنمای فونت فارسی در فیگما را ببینید.

مقیاس اندازه‌ی فونت فارسی در رابط کاربری

به‌جای انتخاب اندازه برای هر متن به‌صورت جداگانه، یک مقیاس تایپوگرافی (Type Scale) تعریف کنید و فقط از پله‌های آن استفاده کنید. نسبت بین پله‌ها در رابط کاربری معمولاً حدود ۱٫۲ تا ۱٫۲۵ است؛ نسبت‌های بزرگ‌تر برای صفحه‌های محتوایی و لندینگ مناسب‌ترند. این مقیاس برای یک محصول وب با وزیرمتن نقطه‌ی شروع خوبی است:

  • ۱۲ پیکسل: توضیح زیر فیلد، برچسب نمودار، زمان پیام. حداقل مطلق؛ پایین‌تر نروید.
  • ۱۴ پیکسل: متن ثانویه، جدول‌های پرتراکم، برچسب فیلد.
  • ۱۶ پیکسل: متن اصلی، متن دکمه، محتوای فرم.
  • ۱۸ پیکسل: متن برجسته‌ی مقدمه و عنوان کارت.
  • ۲۰ و ۲۴ پیکسل: عنوان‌های بخش.
  • ۳۲ پیکسل: عنوان صفحه.
  • ۴۰ پیکسل و بیشتر: عنوان‌های نمایشی در لندینگ.

در موبایل، متن اصلی ۱۵ یا ۱۶ پیکسل و عنوان صفحه حدود ۲۲ تا ۲۸ پیکسل معمول است. اگر فونت را عوض می‌کنید، مقیاس را دوباره بسنجید؛ اندازه‌ی ظاهری فونت‌های فارسی با هم فرق دارد و ممکن است فونت جدید در همان ۱۶ پیکسل، بزرگ‌تر یا کوچک‌تر دیده شود. بهترین آزمون، دیدن یک پاراگراف واقعی روی گوشی واقعی است، نه روی بوم بزرگ‌نمایی‌شده‌ی فیگما.

فاصله‌ی خطوط و طول سطر در متن فارسی

فاصله‌ی خطوط (Line Height) جایی است که بیشترین تفاوت با متن لاتین را می‌بینید. عدد ۱٫۴ تا ۱٫۵ که برای متن انگلیسی رایج است، در فارسی معمولاً باعث می‌شود دنباله‌ی «ی» و «ج» به نقطه‌های سطر پایین نزدیک شود و متن فشرده و خسته‌کننده دیده شود.

  • پاراگراف‌های بلند و مقاله: حدود ۱٫۷ تا ۱٫۹؛ مثلاً ۱۶ پیکسل با فاصله‌ی خط ۲۸ پیکسل.
  • متن رابط کاربری چندسطری مثل توضیح‌ها و کارت‌ها: حدود ۱٫۶ تا ۱٫۷؛ مثلاً ۱۴ روی ۲۴ یا ۱۲ روی ۲۰.
  • برچسب‌ها و دکمه‌های تک‌سطری: حدود ۱٫۴ تا ۱٫۵ کافی است، چون سطر دیگری برای برخورد وجود ندارد.
  • عنوان‌ها: حدود ۱٫۳ تا ۱٫۵؛ مثلاً ۳۲ روی ۴۴. عنوان بزرگ با فاصله‌ی خط زیاد از هم می‌پاشد.

فاصله‌ی خطوط را به مضرب ۴ پیکسل گرد کنید تا با شبکه‌ی فاصله‌گذاری هماهنگ بماند. طول سطر هم به همان اندازه مهم است: در متن‌های طولانی، سطرهایی با حدود ۶۰ تا ۸۰ نویسه راحت‌تر خوانده می‌شوند. در عمل یعنی حداکثر عرض ستون متن در ۱۶ پیکسل حدود ۶۴۰ تا ۷۲۰ پیکسل. سطر خیلی بلند باعث می‌شود چشم هنگام برگشت به ابتدای سطر بعدی جایش را گم کند.

سلسله‌مراتب بدون حروف بزرگ و ایتالیک

در فارسی نمی‌توانید عنوان کوچک را با حروف بزرگ متمایز کنید یا یک کلمه را ایتالیک کنید. ایتالیک مصنوعی که نرم‌افزار با کج کردن حروف می‌سازد، متن فارسی را خراب و ناخوانا می‌کند. به‌جای آن از این سه ابزار استفاده کنید:

  • وزن: در بیشتر رابط‌ها سه وزن کافی است؛ معمولی (۴۰۰) برای متن، متوسط (۵۰۰ یا ۶۰۰) برای برچسب و دکمه، ضخیم (۷۰۰) برای عنوان. وزن‌های Thin و Light را برای متن اصلی روی نمایشگر به کار نبرید.
  • اندازه: فقط از پله‌های مقیاس؛ اختلاف کمتر از دو پیکسل بین دو سطح، سلسله‌مراتب نمی‌سازد و فقط شبیه خطا به نظر می‌رسد.
  • رنگ: متن اصلی تیره (نه لزوماً مشکی خالص) و متن ثانویه خاکستری‌تر؛ ولی خاکستری متن ثانویه هنوز باید کنتراست کافی با پس‌زمینه داشته باشد، یعنی طبق WCAG دست‌کم ۴٫۵ به ۱ برای متن معمولی.

جزئیات فنی؛ فاصله‌ی حروف، تراز و اعداد فارسی

این جزئیات کوچک تفاوت رابط حرفه‌ای و آماتور را می‌سازند و بیشترشان در هندآف گم می‌شوند:

  • فاصله‌ی حروف (Letter Spacing) را صفر بگذارید. افزایش آن اتصال حروف فارسی را می‌شکند و رفتار مرورگرها هم در این مورد یکسان نیست. عادت انتقال‌یافته از طرح‌های لاتین، مثل فاصله‌ی حروف زیاد در عنوان‌های کوچک، در فارسی جواب نمی‌دهد.
  • متن را تراز دوطرفه (Justify) نکنید. مرورگر برای پر کردن سطر بین کلمه‌ها فاصله‌های نامنظم می‌گذارد و پشتیبانی از کشیده‌ی خودکار محدود است. تراز راست یا start خوانا‌تر است.
  • اعداد را فارسی نمایش دهید؛ تبدیل را در لایه‌ی کد انجام دهید، مثلاً با toLocaleString و زبان fa-IR در جاوااسکریپت، نه با تکیه بر فونتی که عدد لاتین را به شکل فارسی رسم می‌کند.
  • در جدول‌ها و قیمت‌ها اعداد هم‌عرض (Tabular) به کار ببرید تا ستون‌ها مرتب بمانند؛ اگر فونت پشتیبانی می‌کند، با font-variant-numeric و مقدار tabular-nums فعالش کنید.
  • شماره‌ی موبایل، کد تخفیف و ایمیل را داخل متن فارسی با جهت چپ‌به‌راست جدا کنید تا کاراکترها جابه‌جا نشوند؛ برای متن‌هایی که کاربر وارد می‌کند، dir با مقدار auto را بگذارید.
  • نیم‌فاصله را در متن‌های رابط جدی بگیرید. «می‌شود» یا «کتاب‌ها» که با فاصله‌ی کامل نوشته شده باشد، در دکمه و پیام خطا همان‌قدر بد دیده می‌شود که غلط تایپی.

اگر می‌خواهید این تصمیم‌ها را به‌صورت سیستماتیک ثبت کنید، مقاله‌ی ساخت سیستم طراحی: تایپوگرافی روند ساخت سبک‌های متنی را قدم‌به‌قدم توضیح می‌دهد.

از فیگما تا کد؛ تایپوگرافی فارسی را سیستمی کنید

در فیگما برای هر پله‌ی مقیاس یک Text Style با نام معنادار بسازید؛ مثلاً body/md برای ۱۶ روی ۲۸ و body/sm برای ۱۴ روی ۲۴. اندازه‌ها و فاصله‌ی خطوط را می‌توانید به‌صورت متغیر تعریف کنید تا نسخه‌ی موبایل و دسکتاپ از یک منبع تغذیه کنند؛ روشش را در آموزش متغیرها در فیگما ببینید.

در سمت کد، فونت را با فرمت woff2 و ترجیحاً نسخه‌ی متغیر بارگذاری کنید، font-display را روی swap بگذارید تا متن هنگام بارگذاری فونت پنهان نماند، و فونت اصلی متن را preload کنید. اگر فونت لاتین جداگانه‌ای می‌خواهید، آن را با unicode-range محدود کنید تا فقط برای نویسه‌های لاتین دانلود شود.

اشتباه‌های رایج در تایپوگرافی فارسی رابط کاربری

  • کپی کردن عددهای فاصله‌ی خط از کیت‌های UI انگلیسی بدون آزمون با متن فارسی واقعی.
  • طراحی با متن ساختگی یا جمله‌های کوتاه؛ مشکل فاصله‌ی خطوط فقط با پاراگراف واقعی و کلمه‌های پرنقطه دیده می‌شود.
  • استفاده از بیش از دو خانواده‌ی فونت و بیش از سه وزن در یک محصول.
  • متن ۱۰ یا ۱۱ پیکسلی برای برچسب‌ها و نشان‌ها که روی نمایشگرهای معمولی نقطه‌هایش در هم می‌رود.
  • خاکستری خیلی روشن برای متن ثانویه که در نور روز تقریباً ناپدید می‌شود.
  • ترکیب اعداد فارسی و لاتین در یک صفحه.

سوالات متداول

بهترین فونت فارسی برای سایت و اپلیکیشن کدام است؟

یک فونت «بهترین» وجود ندارد. وزیرمتن انتخاب رایگان و امنی برای بیشتر محصول‌هاست؛ اگر برند به شخصیت متفاوتی نیاز دارد و بودجه‌ی مجوز دارید، فونت‌های تجاری مثل ایران‌سنس و یکان‌بخ گزینه‌های رایج‌اند. تصمیم نهایی را با آزمون متن واقعی در اندازه‌های ۱۲ تا ۱۶ پیکسل بگیرید.

اندازه‌ی مناسب فونت فارسی در موبایل چقدر است؟

برای متن اصلی ۱۵ تا ۱۶ پیکسل (یا پوینت در iOS) و برای متن ثانویه ۱۳ تا ۱۴. از ۱۲ کوچک‌تر نروید، حتی برای برچسب‌های کم‌اهمیت.

فاصله‌ی خطوط مناسب برای متن فارسی چقدر است؟

برای پاراگراف‌ها حدود ۱٫۷ تا ۱٫۹ برابر اندازه‌ی فونت و برای عنوان‌ها حدود ۱٫۳ تا ۱٫۵. عدد دقیق به فونت بستگی دارد؛ با متنی که کلمه‌های پرنقطه و دنباله‌دار دارد آزمایش کنید.

آیا استفاده از فونت رایگان در پروژه‌ی تجاری مجاز است؟

فونت‌هایی که با مجوز SIL Open Font License منتشر شده‌اند، مثل وزیرمتن و استعداد، در پروژه‌ی تجاری هم قابل استفاده‌اند؛ فقط فروش خود فونت مجاز نیست. برای هر فونت دیگری، فایل مجوزش را بخوانید.

متن خوانا، پایه‌ی هر رابط فارسی

بیشتر چیزی که کاربر در یک رابط می‌بیند متن است. اگر فونت درست، مقیاس منظم و فاصله‌ی خطوط کافی داشته باشید، نیمی از کار طراحی بصری انجام شده است. یک صفحه‌ی پرمتن از محصول خودتان را بردارید و همین امروز با عددهای این راهنما بازنویسی کنید؛ تفاوت را بلافاصله می‌بینید.

برای یادگیری عمیق‌تر و تمرین روی پروژه‌های واقعی، دوره‌ی رنگ و تایپوگرافی آکادمی طراحی دایره تایپوگرافی فارسی را از انتخاب فونت تا ساخت سبک‌های متنی دیزاین سیستم پوشش می‌دهد.

این مسیر را جدی‌تر ادامه بدهید

اگر این مقاله برایتان مفید بود، دوره‌های تخصصی دایره قدم بعدی است.

مشاهده دوره‌ها
۲۶ آبان ۱۴۰۵

کیس استادی UX چیست و چطور بنویسیم؟ ساختار کامل با نمونه

کیس استادی UX داستان یک پروژه است: مسئله چه بود، چه کردید، چرا و چه شد. این راهنما ساختار هفت‌بخشی، یک نمونه‌ی کامل و روش ارائه‌ی کیس استادی در مصاحبه را توضیح می‌دهد.

مشاهده بیشتر
۲۵ آبان ۱۴۰۵

فیگما یا Adobe XD؟ مقایسه‌ی کامل برای طراحان

اگر امروز می‌خواهید یکی از این دو ابزار را یاد بگیرید، پاسخ کوتاه فیگماست؛ Adobe XD در حالت نگه‌داری است و قابلیت تازه نمی‌گیرد. در این مقایسه دلیل‌ها، استثناها و راه مهاجرت را می‌بینید.

مشاهده بیشتر
۲۴ آبان ۱۴۰۵

اصول گشتالت در طراحی رابط کاربری؛ گشتالت بصری با مثال‌های کاربردی

اصول گشتالت تعیین می‌کنند کاربر کدام عناصر صفحه را به هم مرتبط می‌بیند. در این راهنما هر اصل را با مثال رابط کاربری، فاصله‌گذاری پیشنهادی و اشتباه‌های رایج یاد می‌گیرید.

مشاهده بیشتر
۲۳ آبان ۱۴۰۵

واریانت در فیگما؛ ساخت کامپوننت چندحالته قدم‌به‌قدم

واریانت‌ها حالت‌های مختلف یک کامپوننت، مثل اندازه، نوع و وضعیت دکمه، را در یک مجموعه جمع می‌کنند تا با یک کلیک بینشان جابه‌جا شوید. این راهنما ساخت، نام‌گذاری و مدیریت آن‌ها را با مثال نشان می‌دهد.

مشاهده بیشتر